Kinn við kinn

Halldór Guðmundsson rithöfundur skrifar pistil dagsins:

Ætli ég hafi ekki verið tíu ára þegar ég byrjaði að hlusta á jazz, þannig að ég vissi af því. Þetta var í Þýskalandi og pabbi átti Blaupunkt plötuspilara, svo mikið man ég, og meðal annars safnplötu sem einhver þýskur bókaklúbbur gaf út með lögum Oscar Peterson tríósins og hét eftir laginu sem sjaldan heyrist nú orðið: Put on a happy face. Ég var of ungur til að vita af nauðsyn uppreisnar gegn foreldrunum í tónlist sem öðru, þótt jafnaldrar mínir væru farnir að hlusta á Bítlana og auðvitað átti ég eftir að gera það síðar, en ég man eftir pabba í eina almennilega stól heimilisins með pípu, rétt einsog Oscar á coverinu, dillandi fæti við ört sving píanistans þar sem ein nótan rak aðra af slíkum hraða að manni fannst þær hrynja einsog dómínókubbar, og ég hafði aldrei heyrt neitt sem hugfestist mér jafn vel.

Þetta hefur verið á seinni hluta sjöunda áratugarins og manni þótti Louis Armstrong, sem um þetta leyti sendi frá sér lagið What a wonderful world, vera gömul lumma og ekki eiga heima í þeim uppheimum jazzins þar sem snillingar á borð við Oscar og Dave Brubeck léku listir sínar. Og þótt rokkið héldi síðan innreið sína í líf mitt, með unglingsárunum og róttækninni og litteratúrnum, fór jazzinn aldrei af fóninum og ég hélt áfram að hlusta á hann hvað sem á gekk. Þegar við Tómas R. urðum vinir uppúr tvítugu átti ég þátt í að opna fyrir honum heim jazzins og þegar við vorum samtýnis í Kaupmannahöfn uppúr 1980 vorum við stundum fleiri kvöld í viku á jazzklúbb Montmartre, eða frameftir heima að spila plötur: Hlustaðu á þetta!

En við hlustuðum ekki bara á plötur saman, við lásum líka bækur og gátum þjarkað um þær næturlangt og stundum komu líka verk sem við hrifumst af í sameiningu, eins og til dæmis bók Péturs Gunnarssonar sem lýkur Andra bálki hans: Sagan öll. Pabbinn í þeirri bók á sér eitt uppáhaldslag sem er stef í öllu verkinu og líka í tilhugalífinu þar sem hann er leigubílstjóri og hún á símanum á stöðinni og það er gamlárskvöld, og þau þurfa að koma heilli borg í háttinn áður en þau hittast yfir útvarpinu: „Ríkisútvarpið náttúrlega löngu farið að hrjóta. Láttu mig, sagði pabbi og kraup við hliðina á henni og byrjaði að gramsa í tökkunum og hagræða tækinu uns skruðningar tóku að berast utan úr heimi, líf á öðrum löngum: kampavínsflöskur skutu töppum, hvínandi árnaðaróskir, dansbönd á fullu. Bíddu! Kallaði mamma. Pabbi bakkaði með leitaranum, svo örlítið fram og þá kom það aftur. Hann hjálpaði henni á fætur og saman vögguðu þau:

Heaven

I’m in heaven …“

Þá urðum við að tékka á þessu lagi og það er náttúrlega bara ein alvöru útgáfa af Cheek to cheek eftir Irving Berlin, í anda þessa bókakafla, og hún er á plötunni Ella and Louis sem gefin var út árið sem ég fæddist, 1956. Þetta er þriðja lagið á hlið tvö og Louis opnar með sinni rámu rödd svo fallega að ég skammast mín enn fyrir að hafa talið hann lummu og svo ráfar hann dásamlega milli tóna en fellur samt algerlega í skuggann fyrir innkomu söngkonunnar með fullkomna pitchið og tímasetninguna, Ellu, á 2:28. Ég held við félagarnir höfum hlustað á þetta þrjátíu sinnum í röð, þegar við fundum það eftir að hafa legið yfir Sögunni allri.

Það er eitthvað sem gengur algerlega upp við þessa fyrstu plötu þeirra Ellu og Louis hjá Verve útgáfunni. Þau höfðu unnið saman áður, en hér urðu þau heild, með þessar gerólíku raddir sem samt nutu sín báðar og báru virðingu hvor fyrir annarri, einsog Björk orðaði það einu sinni í viðtali. Og langhelst á þessari plötu: það fylgdu tvær aðrar á eftir, Ella and Louis again og Porgy and Bess, en þær ná ekki sömu hæðum. Þegar ég hlusta á þetta núna og hugsa til baka finn ég í hverju það liggur: það er kompið. Kvartett Oscar Peterson leikur undir (maður má ekki taka svona til orða lengur en hér á það bókstaflega við, hann er lágt stilltur, til undirleiks) og það fer honum frábærlega. Nóturnar eru ekki að ryðja hver annarri um koll af æsingi einsog stundum þegar hann er inn í framlínunni, þótt ég hafi heillast af slíku strákur, heldur allar á réttum stað og steinliggja; hlustið bara á intróið, hann er ögn seinn til í taktinum og vekur væntingar um það sem koma skal. Þetta er sving, sem þá var dottið úr tísku, en áreynslulaust og í fullkomnum danstakti, slow fox. Það er hægt að setja það á fóninn eftir langa vakt og vagga með elskunni þinni, þegar bærinn er farinn að sofa. Heaven …

Bremer/McCoy – Utopia

Konráð Bragason garðyrkjufræðingur á ábendingu dagsins:

Þetta er svona tónlist sem gott er að hlusta á þegar maður er rólegur eða þreyttur, kannski kominn heim eftir langan vinnudag. Þegar maður vill ekki of mikið áreiti. Þegar maður er úti í garði að dunda sér við matjurtabeðin. Þegar maður er svartsýnn en langar að vera bjartsýnn. Þegar maður fær fólk í mat og vill hafa huggulegt í stofunni. Einbeitt hlustun eða annars hugar bakgrunnur.

Öll platan og fleiri á Spotify og Youtube.

Trópískar lystisemdir

Hermann Stefánsson rithöfundur skaffar skammt dagsins:

Fyrsta sólóplata trommuleikarans Nick Mason (úr Pink Floyd), Nick Mason’s Fictitious Sports, hefur það fram yfir aðrar sólóplötur að sólólistamaðurinn sjálfur hefur afskaplega lítið með hana að gera. Hann samdi ekki tónlistina á henni, söng ekki, kom lítið nálægt því að útsetja og eiginlega gerði hann ekki neitt. Það færi vel á því að fleiri sólólistamenn áttuðu sig á möguleikunum sem felast í því að gefa út sólóplötu án þess að skipta sér af henni að öðru leyti en því að ljá henni nafn sitt. Nick Mason’s Fictitious Sports er talin fyrsta meiriháttar sólóverk Masons, bræðingur af djassi og þeim afdjassi sem hljómsveitir á borð við Soft Machine spiluðu, en það er einmitt söngvari og trommuleikari þeirrar sveitar, Robert Wyatt, sem syngur flest lögin. Gítarleikarinn er Chris Speeding. Steve Swallow spilar á bassa. Reyndar verður að viðurkenna að Nick Mason stendur ekki alveg við konseptið, sem svo sem var ekkert konsept, og spilar á trommur í öllum lögunum. Afraksturinn er miklu nær djassi en Pink Floyd komst nokkru sinni og einmitt tónlist sem maður gæti ímyndað sér að Nick Mason myndi semja. Sennilega er það nokkurn veginn það sem höfundur tónlistarinnar hafði í huga, að semja tónlist sem Mason hefði getað samið, en höfundurinn er Carla Bley og hljómsveitin samanstendur af hennar venjulegu hljómsveit á þessum tíma — platan var tekin upp 1979 og kom út 1983.

Hér má taka smá útúrdúr um sömu kreðsur með viðkomu á Íslandi en það er gaman að geta þess að fyrsti bassaleikari hinnar djassskotnu Soft Machine, Kevin Ayers, varð eitt sinn (sem oftar) fyrir því að nenna ekki að klára sólóplötu og láta sig hverfa úr stúdíóinu. Nú var úr vöndu að ráða fyrir hljómsveitina sem spilaði undir því Ayers var að sögn ekki búinn að taka upp allan sönginn. Til stóð að gera Ayers að meginstraumspoppstjörnu og nýi umboðsmaðurinn hans var maðurinn að baki ferils Elton John sem einmitt er einn hljóðfæraleikaranna. Víkur nú sögunni óforvarendis að þeim manni sem allar eftirhermur á Íslandi verða að hafa á valdi sínu, Jakobi Frímanni Magnússyni. Svo heppilega vildi til að Jakob var einnig í hljómsveitinni. Og ef sagan er sönn gerði Jakob sér lítið fyrir og hermdi eftir söngrödd Kevin Ayers þar sem upp á vantaði og gerði það svo óaðfinnanlega að hvergi heyrist neinn munur á þeim tveimur, enda með ansi svipaða söngrödd. Þannig skaut Kobbi Magg öllum eftirhermunum að honum sjálfum endanlega ref fyrir rass. Platan heitir Sweet Deceiver (hvað annað?) og kom út árið 1975. Jakob kemur fram undir nafninu Jacob Magnusson og er skráður fyrir söng í einu lagi.

Jakob, ef þú ert að lesa þetta, er þetta ekki örugglega sönn saga?

***

En ég var að tala um Cörlu Bley og djass. Ráðlagður djassskammtur er Tropic Appetites, önnur plata Bley. Hún hefur fækkað verulega hljóðfæraleikurum frá fyrstu plötunni, hinni rómuðu Escalator Over the Hill. Hér eru átta manns, sumir spila á ýmisleg hljóðfæri. Söngur Julie Tippett setur svip sinn á plötuna og ekki síður textar Paul Haynes sem hafði nýverið lokið löngu ferðalagi um Asíu og dvalist lengi á Indlandi. Austrænn bragur sprettur af þessu, eða sprettur ekki endilega sjálfkrafa, Bley leitar eftir þannig andblæ, sem hæfir textunum. Það er svolítill fjölskyldukeimur á plötunni því Karen Mantler, dóttir Cörlu Bley og básúnuleikarans Michael Mantler, syngur í nokkrum lögum. Hún hefur verið sjö ára þegar platan kom út árið 1974. Sólóplata Karenar Mantler, Karen Mantlers Pet Project frá árinu 2000, er vel þess virði að tékka á en einhverra hluta vegna er hún skráð sem sólóplata Cörlu Bley á tónlistarveitum. Karen syngur um gæludýrin sín og spilar djasspíanó, söngurinn er kunnuglegur þótt hún sé orðin fullorðin. Sú plata er góður inngangur inn í heim Cörlu Bley og Tropic Appetites, þótt það reyndar sé allt annar sólólistamaður.

Stundum minna tónsmíðarnar á Tropic Appetites á afdjassinn sem ég nefndi að ofan, Canterbury senuna svokölluðu. Stöku lag gæti verið með Matching Mole, skriðþung og drungaleg lög. Kannski væri auðveldara að byrja að skoða Bley út frá plötunni Big Band Theory, nú eða samstarfsverkefni hennar og Charlie Haden, The Ballad of the Fallen. En Tropic Appetites er samt og verður mín uppáhaldsplata með Cörlu Bley. Hún er léttari og ekki eins virt og Escalator Over the Hill, þriggja platna djassópera, að margra sögn einn af hápunktum djasssögunnar, tímalaust snilldarverk í svipuðum anda og Tropic Appetites en miklu erfiðari. Kannski má bara byrja á kómíska léttinum á plötunni, barnalaginu Funnybird Song:

Eða þá bara á byrjuninni: Rúmlega ellefu mínútna instrúmental verki, „What Will Be Left Between Us and the Moon Tonight?“. Hreinasti djass, held ég. Næst kemur einkennilegur og framandlegur söngur: „In India“, örstuttur og dáleiðandi. Þá kemur lengra verk og nú þyngist róðurinn, risavaxin smábörn, „Enormous Tots“. Hvað er þetta eiginlega? Captain Beefheart? En samt, það er í þessu dillandi kátína. Og hryllingur. Hvað merkti eiginlega þessi setning um að nauðga dótahundi? Og hvenær kemur þessi setning hér: „Once he felt so dead he said, isn’t it wonderful to be alive“?

Ég ætla að láta þetta nægja sem plötukynningu. Það rennur upp fyrir mér við hlustunina að ég kann plötuna utanbókar, textana, sviptingarnar, taktskiptin, ólíka kaflana. Carla Bley hefur aldrei farið aftur á nákvæmlega þessar slóðir. Mér verður hugsað til þess hvort ástæða þess að mér hefur orðið þessi plata svo hugstæð, umfram aðrar plötur Bley, sé að ég var fjórtán ára þegar ég hlustaði á hana eða hvort hún hitti akkúrat á slóðirnar sem höfða til mín með þessari plötu og engri annarri.

Það er ekkert að gera nema að renna sér í plötuna og athuga hvort hún sé ekki ráðlagður djassskammtur fyrir fleiri en mig:

The Embassadors

Skammtur dagsins var að detta inn um lúguna – frá Konráði Bragasyni:

Í mínum huga er þetta svona tónlist sem maður hlustar á snemma um morgun, á leið í vinnuna i strætó. Það er dimmt úti, vetur og maður bara hálfvaknaður. Eða þá að komið sé kvöld og maður sé einn heima, í drungalegu og jafnvel þungu skapi. Jafnvel í einhvers konar móki. Þá gæti þetta virkað létt hugvíkkandi á mann.

Þetta er í öllu falli tónlist til að hlusta á einn, með hátt stillt í græjunum eða með góð heyrnatól yfir eyrunum. Já eða á sunnudagsmorgni með 5 mánaða dóttur sinni sem hefur (enn) enga skoðun á tónlistarvalinu.

Mæli með að hlusta a plötuna í heild sinni á Spotify eða Youtube.

Einn heppinn í Lucky

Föstudagsskammtur í boði Braga Ólafssonar:

Fyrir um það bil tveimur vikum birtist færsla hér á Ráðlögðum um plötu hins nýlátna Hal Willner, Amarcord Nino Rota, og minnst var alveg sérstaklega á að tóndæmið sem fylgdi væri af vínilplötu. Sem það var. Enda hljómaði tónlistin þannig: af gamalli vínilplötu. Ég hef sjálfur átt þessa tónlist mjög lengi á geisladiski, og ég man að ég hugsaði, um leið og ég sá fyrrnefnda færslu, hversu gaman væri að eiga þessa eigulegu plötu á vínil. Því þessi músík er vissulega eiguleg. Hún er góð út í gegn, á allan hugsanlegan hátt. Ekki eitt einasta augnablik dettur manni í hug að eitthvað hefði mátt missa sín; það er engin uppfylling, ekkert óþarfa lag, eða einhver rétt nóta sem hefði mátt vera röng; og maður kemst ekki hjá því að hugsa hversu vel Hal Willner vinnur úr hinum stórkostlega – en brothætta – efniviði sem tónlist Nino Rota er. Svona plötur er líka meira gaman að eiga á vínil en öðru formi.

En af hverju er ég að tala um þetta?

Fyrir nokkrum dögum fór ég í Lucky Records við Rauðarárstíg. Lucky Records er eftir því sem ég best veit stærsta plötubúð í bænum, með breiðasta úrvalið – og í vissum skilningi er Rauðarárstígur uppáhaldsgatan mín í Reykjavík, þótt ekki sé hún stærst eða best – og þaðan af síður fallegust – Þórdís Gísladóttir veit hvers vegna hún er uppáhalds. Ég ætlaði að kaupa afmælisgjöf. Og leyfði mér að gæla við þá hugmynd að ef til vill fyndi ég eitthvað annað í leiðinni, sem ég gæti sjálfur hugsað mér að fá í afmælisgjöf, þegar sá dagur rennur upp. Nú, svo er ekki meira með það. Ég fletti í gegnum rekkana í búðinni, finn afmælisgjöfina, og skoða ýmislegt annað sem mig dauðlangar til að kaupa (en kaupi ekki – ekki að sinni). Ég fyllist ákveðinni tegund af depurð – depurð hins ófullnægða neytanda, sem á ekki afmæli fyrr en eftir nokkra mánuði. Ég held reyndar að nú sé orðið alveg ljóst í hvaða farveg þessi frásögn er að stefna. En áður en ég sný mér að afgreiðsluborðinu til að borga fyrir plötuna sem ég hafði fundið – afmælisgjöfina – ákveð ég að skoða eitthvað aðeins meira í búðinni, og örlögin leiða mig að nokkrum kössum hægra megin við klassísku deildina, sem er staðsett í sirka miðri búðinni. Og ég sé að þessir kassar eru merktir ný aðföng, eitthvað í þá áttina – nokkuð sem virkar alltaf spennandi. Og ég byrja að fletta.

Og finn hvað?

Við mér blasir hið rauðbleika, bláa og húðlitaða albúm Amarcord Nino Rota. Greinilega ekki mjög vel farið, og svolítið undið, eins og það hafi einhvern tíma blotnað. Og það er gamalt – og þess vegna orðið þurrt aftur. Verðmiðinn: 1000 krónur. Ég lyfti upp umslaginu, handleik það í svolitla stund, renni síðan plötunni úr nærbuxunum, og sé að platan er ekki alveg glansandi fín, en samt ekki að sjá að hún sé rispuð. Nú, svo er ekki að orðlengja það: ég kaupi plötuna. Og fer með hana heim, svolítið óþolinmóður að vita hvort einhverjar vondar rispur leynist á henni – sem reynist ekki vera – allt í fínasta lagi. Bara hæfilegt vínilbrak, svona um það bil jafnmikið og í La dolce vita-svítunni sem fylgdi með færslunni sem ég nefndi hér í upphafi. Platan sem ég kaupi handa sjálfum mér er því nákvæmlega eins og maður vill hafa plötu: hokin af reynslu þeirra sem hafa hlustað á hana áður.

Einn heppinn.

Og nú er ég kominn aftur á youtube. Píanóleikarinn Jaki Byard, sem bæði opnar og lokar Amarcord Nino Rota, spilar hér lokalag plötunnar, La Strada:

Lagið um Línu

Það eru fleiri að verða 75 ára um þessar mundir en Keith Jarrett. Lína langsokkur nær til dæmis þeim virðulega aldri á þessu ári. Réttara sagt eru 75 ár liðin síðan fyrsta bók Astrid Lindgren um stúlkuna Pippilotta Viktualia Rullgardina Krusmynta Efraimsdotter Långstrump kom út í Svíþjóð. Astrid Lindgren samdi söguna upphaflega árið 1941 fyrir níu ára dóttur sína sem lá á spítala með lungnabólgu. Þegar sjónvarpsþættir voru gerðir um söguna rúmlega aldarfjórðungi síðar var sænski jazzpíanóleikarinn Jan Johansson fenginn til að semja lag fyrir þættina – lag sem varð geysivinsælt eins og allir þekkja. Jan Johansson heyrði lagið hins vegar aldrei nema í formi ókláraðs demós en hann lést í nóvember 1968, þremur mánuðum áður en þættirnir voru frumsýndir í sænska ríkissjónvarpinu.

Samverkamenn Jan Johansson til margra ára, saxófónleikarinn Arne Domnérus, bassaleikarinn Georg Riedel og gítarleikarinn Rune Gustafsson, tóku lagið upp árið 1973 og það kom út sem bónuslag á plötunni Jan Johansson: In Hamburg with Georg Riedel árið 2011.

Það hvarflaði ekki að mér

Lagið It Never Entered My Mind eftir Richard Rogers var meðal laganna sem Miles Davis kvintettinn hristi fram úr erminni árið 1956 til að losna undan samningi við Prestige útgáfufyrirtækið. Miles hafði þá ákveðið að ganga til liðs við Columbia Records, sem þremur árum síðar gaf út Kind of Blue. Ekki alslæm ákvörðun.

Lagið er aðalstefið í heimildamyndinni Birth of the Cool sem er aðgengileg á Netflix. Hún er fróðleg og vel þess virði að horfa á, þótt ég hefði alveg kosið meiri og dýpri umfjöllun um tónlist Miles. En þetta er fyrst og fremst mynd um manninn Miles Davis – og konurnar í lífi hans.

encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcT...

Keith Jarrett 75 ára

Guðni Tómasson, dagskrárgerðarmaður á Rás 1, skrifar pistil dagsins:

Ég var staddur í München í Þýskalandi seint á síðasta ári, kom þangað reyndar óvart í tvígang og í bæði skiptin stefndi ég á að kaupa plötu með Keith Jarrett sem á eru upptökur af tónleikum sem hann hélt í borginni árið 2016. Í bæði skiptin greip ég í tómt og því fór að lokum svo að ég keypti plötuna bara í mínum ástkæru 12 tónum í Reykjavík. Það gerði ekkert til en dró samt aðeins úr stemningunni. Svona getur maður verið skrítinn þegar plötukaup eru annars vegar, ekki síst núna þegar maður er orðinn sparsamari og kannski útsjónarsamari með það hvað maður kaupir sér í föstu formi.

Ef ég hefði haldið mig fast við þetta á undanförnum árum væri ég ansi víðförull. Keith Jarrett hefur nefnilega verið út um allar þorpagrundir að spila árum saman og yfirleitt (sumir segja bara nánast alltaf hin seinni ár) hafa tæknimenn á vegum ECM útgáfufyrirtækisins verið búnir að stilla upp hljóðnemum fyrir tónleika hans. Kistur útgefandans Manfreds Eicher, stofnanda ECM, eru því ansi djúpar þegar kemur að leik Keiths Jarrett. Ætli sé ekki hægt að gefa upptökurnar út hægt og rólega næstu áratugi, mjólka kúna rækilega.

No photo description available.

Hluti af Keith Jarrett safni Guðna

Ekki það að mig vanti tilfinnanlega fleiri plötur með leik Jarretts. Þær á ég í tugatali. Í grófum dráttum eru þetta flokkarnir: sólóplötur (meiri hlutinn af tónleikum), tríóplötur (stúdíó og tónleikaplötur, flestar með Gary Peacock á bassa og Jack DeJohnette á trommur), kvartettarnir tveir frá áttunda áratugnum (sá ameríski og sá evrópski) og loks Jarrett sem klassískur flytjandi. Ætli það sé ekki best að kíkja lauslega á þetta allt saman, en fyrst aðeins um uppruna píanistans og þessa týpu sem maðurinn er.

Keith á þessum einu tónleikum

Þótt ég dái Jarrett sem flytjanda og starfi sem fjölmiðlamaður er ég ekkert svo viss um að ég væri æstur í að hitta hann til að taka við hann viðtal. Hann er frægur fyrir að vera erfiður í viðmóti. „Þú værir eflaust líka stundum pirraður ef Guð væri alltaf að spila í gegnum þig,“ sagði einn félagi minn um þetta á dögunum. Að fara á tónleika með Jarrett, sem ég hef bara gert einu sinni, getur líka tekið á taugarnar.

Skrítið kvöld

Minn konsert var í Brussel 13. nóvember 2015, píanistinn sat einn í ljóskeilu við flygilinn á sviðinu í Fagurlistamiðstöðinni þar í borg. Við flugum út sérstaklega til að fara á tónleikana, eftirvæntingin ansi mikil. Ég naut tónleikanna í botn en þeir voru líka ansi stressandi. Þegar Keith ætlaði að hefja leik fljótlega eftir að tónleikarnir hófust tók einhver jólasveinn í salnum mynd á símann sinn með flassi! Ég bjóst alveg eins við því að tónleikarnir væru þar með búnir, maður hefur heyrt þannig sögur af Jarrett. Okkar maður gekk hins vegar rólegur yfir að míkrafóninum og sagði ákveðið en yfirvegað: „If I see another flash tonight I swear I will quit this job!“

Ég held ég hafi aldrei einbeitt mér jafn mikið að nokkurri tónlist og á þessum tónleikum og Jarrett sveik mig ekki. Hárin risu, kerfið fór í eins konar „overload“ á tímabili og tárin streymdu fram í uppklappslögunum. Maður heyrði að þar vitnaði hann í hitt og þetta, sígild djasslög og klassík, en allt rann upp úr honum. Sem uppspretta hugmynda og tónlistar er maðurinn hreint ótrúlegur þó vissulega taki sólótónleikarnir hans stundum nokkuð á og maður sé ekki alltaf í skapi fyrir streymið frá Guði.

Kvöldið í Brussel var dásamlegt en líka skrítið. Þegar við komum heim á hótelið um kvöldið lásum við á netinu að hryðjuverkamenn hefðu gert árásir á veitingastaði í París fyrr um kvöldið. Seinna kom í ljós að þeir komu úr úthverfi Brussel. Ég bíð enn eftir að tónleikarnir komi út hjá ECM. Kannski gera þeir það ekki, vegna dagsetningarinnar.

Upphafið

Keith Jarrett er fæddur áttunda maí 1945 og þessi orð eru því skrifuð í tilefni 75 ára afmælisins. Hann er frá Allentown í Pennsylvaníu, vitanlega undrabarn í tónlist sem hvu vera með fullkomna tónheyrn, einhvern veginn er ég ekki hissa á því. Hann er alinn upp á klassík en djassinn fór að lauma sér inn í vitund hans fyrir alvöru í framhaldsskóla. Jarrett ákvað frekar að mennta sig í djassinum við Berklee í Boston en að þiggja boð um sígilda menntun hjá sjálfri Nadiu Boulanger í París. Hvernig tónlist við hefðum fengið þá frá manninum, veit sá sem allt veit.

Auðvitað vakti hann fljótt athygli fyrir leik sinn. Jarrett var einn af sendiboðum djassins í Jazz Messengers sveit Arts Blakey og svo rændi Miles Davis honum úr hljómsveit Charles Lloyd yfir í sitt band. Á þessum árum sagði maður ekki nei við Miles, hann var maðurinn með stóru m-i. Með Miles lék Jarrett til dæmis á Live-Evil plötunni frægu og á ýmsum tónleikaupptökum frá þessum tíma. Þetta eru hörðu árin hjá Miles, rafmagnaða heróínkeyrða efnið hans. Í ævisögu sinni segist Miles ekkert alltaf hafa verið hrifinn af hugmyndum Keiths, sá síðarnefndi hafi oft boðið honum upp á eitthvað sem Miles gaf merkimiðann „cute shit“. Víst er að Jarrett er oft lagrænn og rómantískur, en skjóttu mig Miles, ég er rómantíker. Og fyrst Miles leyfði Jarrett að vera með, þá var líklega nokkuð í hann spunnið.

Hljómsveitarstjórinn

En Jarrett var farinn að kveða sér hljóðs sem hljómsveitarstjóri nokkru áður en hann lék með Miles inn á plötu og sem slíkur var hann í fyrstu nokkuð hefðbundinn og passasamur djasspíanóleikari. Á fyrstu tríóplötunni sem hann gerði með trommuleikaranum Paul Motian og bassaleikaranum Charlie Haden (sem síðast vann með Jarrett á tveimur fallegum dúóplötum skömmu fyrir dauða sinn sem heita Jasmine og Last Dance) hljómar Jarrett undir áhrifum Bill Evans, þó svo að áhrif frá meiri byltingarmönnum djassins, eins og Ornette Coleman, komi líka fram. Titillagið af fyrstu plötunni er hressandi og þarna er Jarrett strax farinn að söngla með.

Já, einmitt, þetta með sönglið í honum. Það er rétt að segja það strax að ef þið meikið ekki sönglið þá er kannski betra að þið snúið ykkur að öðru. Ef þið getið hins vegar vanist því, bíða heilu heimarnir.

Hér er eitt lag af fyrstu tríóplötunni:

Risa ferill

Það er meira en að segja það að fara í gegnum feril Keiths Jarrett í krónólógískri röð og ég ætla ekki einu sinni að reyna það. En áður en ég sný mér að kvartettunum langar mig samt að nefna hér plötu frá árinu 1970 sem hann gerði með slagverksleikaranum Gary Burton og naut vinsælda á sínum tíma. Þetta er áhyggjulaus, dálítið „swinging seventies“ djass. Ágætis kokteil tónlist spiluð af tveimur fanta-færum hljóðfæraleikurum. Tökum til dæmis þetta hérna númer:

Strax í byrjun áttunda áratugarins hefst samstarf Jarretts og hins stórmerka ECM útgáfufyrirtækis (Edition of Contemporary Music) sem Manfred Eicher stofnaði ásamt félögum sínum 1969 og stýrir enn. Fyrirtækið er þekkt fyrir smekklega framsetningu og vandað val á listamönnum þó auðvitað sé maður ekki alltaf sammála öllu sem þar er gefið út. Meðfram starfi sínu með ECM gaf Jarrett út hjá Atlantic Records á fyrstu árunum, Impulse og reyndar fleiri fyrirtækjum, áður en hann kom einungis fram undir merkjum þýska fyrirtækisins.

Kvartettarnir

Ameríski kvartettinn svokallaði varð til þegar Jarrett bætti saxófónleikaranum Dewey Redman við þá Haden og Motian. Stundum voru sveitirnar reyndar stærri á þessum árum en þessir þrír voru í kjarnanum. Á þessum plötum leikur Jarrett oft á flautur, sópran saxófón og jafnvel slagverk. Tónlistin er oft á tíðum nokkuð víruð og óræð, undir sterkum austrænum eyðimerkuráhrifum. Nefna má The Survivors’ Suite sem dæmi, tveggja þátta himinskauta-ferð (Beginning og Conclusion) sem er dáleiðandi ef maður leyfir sér að fljóta með.

Hér má sjá eitt létt hæfilega vírað sessjón frá ameríska kvartettinum í Berlín 1970.

Skilin milli ameríska kvartettsins og þess evrópska eru ekkert hrein og klár. Það er ekki eins og Jarrett hafi skyndilega hætt með félögum sínum frá heimalandinu og leitað á önnur mið hinu megin hafsins, þetta blandast allt saman á tímabili. En evrópska (eða nánar tiltekið skandinavíska) samverkamenn fann hann í sænska bassaleikaranum Palle Danielsson og Norðmönnunum Jon Christensen á trommur og Jan Garbarek á saxófóna. Ég er á því að meistaraverk þessa ágæta hóps séu einkum stúdíóplatan Belonging (tekin upp í goðsagnakennda Regnbogastúdíóinu í Osló af Jan Erik Kongshaug) og tónleikaplöturnar Personal Mountains (sem ég held mikið upp á) og Nude Ants. Evrópski kvartettinn er þannig að maður heyrir hvað þeir höfðu það gaman þegar þeir voru að spila.

Það má norska útvarpið eiga að þessu náðu þeir í svarthvítu, vel gert!:

Sóló-Keith

En jafnframt, á meðan á þessu ameríska og evrópska samstarfi stóð, fór Jarrett að taka upp einleik sinn á píanó, einkum á tónleikum. Hreint vitundarflæði streymdi frá honum, flæði sem stundum hefur verið skrifað niður á nótur í kjölfarið. Frægasta og vinsælasta dæmið er að sjálfsögðu Kölnarkonsertinn svokallaði, sem tekinn var upp 1975 og seldist (og selst enn) í hvílíkum bílförmum að hann hafði einn og sér mikil áhrif á allt framhald, vöxt og viðgang ECM útgáfunnar. Guði sé lof fyrir Kölnarkonsertinn því hann hefur eflaust borgað fyrir margt annað gott á upphafsárunum á þeim bænum.

Kölnarkonsertinn er frábær leiðsla sem virðist hafa verið tekinn upp við erfiðar aðstæður. Sándið mjög sérstakt af því að píanóið þennan dag var eitthvað einkennilegt og það heyrist hlátur í áhorfendum alveg í blábyrjun. En útkoman er falleg og Jarrett virðist stundum á leið út úr sér. Konsertinn er í raun eiginlega hálfgert „spari“ hjá mér nú til dags, ég hlusta ekki svo oft á hann. En þegar ég hlusta þá er það heilög stund og auk þess er af nógu að taka þegar kemur að  sólóplötum Jarretts frá ýmsum tímabilum. Hér nefni ég nokkar góðar, allar eru plöturnar á ECM og til á streymisveitum (þó maður eigi auðvitað að eiga svona klassík):

Bremen og Lusanne 1973 – álíka leiðsla og í Köln og tveimur árum eldri

Bregenz og München 1981

Vínarkonsertinn 1982

La Scala 1997 – drama í óperuhúsinu og Over the Rainbow í uppklapp sem drepur mann

Carnegie Hall 2006

Sun Bear konsertarnir 1980 (sex diska safn úr borgum Japan)

Angels of Multitude – fjögurra diska sett með þessu væmna nafni frá borgum á Norður-Ítalíu 1996

Þetta eru aðeins örfáar af sóló-konsertplötunum og á morgun vil ég örugglega bæta við og breyta listanum, en mig langar að nefna eina plötu til viðbótar með sólópíanóleik Jarretts sem er nokkuð annars eðlis og heitir The Melody at Night with You. Hana gerði hann í heimastúdíóinu sínu árið 1998 og hún inniheldur bara þekktar ballöður en platan var í raun eins konar þerapía hans við síþreytu sem hrjáði hann lengi. Silkimjúk og falleg plata.

Hér er hann klappaður upp þrisvar í Tokyo árið 2002.

Og þetta gamla fallega dægurlag, Answer me eftir Gerhard Winkler og Fred Rauch, sendi ECM frá sér í tilefni 75 ára afmælisins á dögunum, upphitun fyrir útgáfu á næstu tónleikaupptöku.

Tríóið

Það var ECM-goðið Manfred Eicher sem fékk þá frábæru hugmynd að leiða saman Jarrett og bassaleikarann Gary Peacock (sem var 85 ára bara fyrir örfáum dögum) og trommarann Jack DeJohnette. Guði sé lof segir maður bara því að þar með varð til eitthvert merkasta og besta djasstríó sögunnar. Tríó sem ég asnaðist aldrei til að sjá á tónleikum, en það er annað mál. Þremenningarnir eru yfirleitt bara kallaðir standarda-tríóið enda uppistaðan af efninu þeirra úr söngbókinni amerísku og drjúgu. Inn á milli koma síðan lög og jafnvel heilar plötur þar sem Jarrett gaf út sitt efni og tók þá upp í stúdíói.

Hér erum við að tala um heila glás af góðum plötum, þar sem fáguð, falleg og kraftmikil spilamennska þessara höfðingja fær að njóta sín. Ég nefni aðeins eitthvað gott:

Standards Vol. 1 og 2. – Tvær beisik, traustar standardaplötur frá fyrstu árunum

Still Live – tveggja diska þétt sett þegar þeir voru upp á sitt besta

At the Deer Head Inn – Ein af mínum uppáhalds tríóplötum, en hér leysir Paul Motian af á trommur

Bye Bye Blackbird – Stúdíóplata tileinkuð Miles Davis

Changeless – frjálsar tónsmíðar Jarretts teknar af nokkrum tónleikum og skeytt saman í eitt konsept

After The Fall – plata sem skrásetur endurkomu Jarretts með tríóinu eftir að hann náði sér upp úr síþreytunni áðurnefndu

Hér gæti ég haldið endalaust áfram … lang best að sjá þá bara spila:

Klassíski Keith

Nei, Keith Jarrett er ekkert endilega besti klassíski píanóleikari í heimi. Víkingur Heiðar og fjölmargir píanistar spila Bach betur en hann, en margt af því sem hann gerir á þessu sviði er athygli vert.

Og reyndar tekur Jarrett upp fjölbreytta tónlist úr heimili „klassíkurinnar“. Bach hefur hann tekið upp bæði á píanó og sembal. Hann hefur leikið verk bandarískra tónskálda eins og Samuels Barber og Lou Harrison og túlkað tónlist armenska mystíkersins Georgs Gurdijeff svo eitthvað sé nefnt.

Ég er ekkert hrifinn af öllu í klassíkinni frekar en djassinum, enda væri það ekki sanngjarnt ef maðurinn gæti allt upp á tíu við eitt stykki flygil. Upptökur hans af konsertum Mozarts eru til dæmis frekar andlausar að mínu mati, en ég hef alltaf verið hrifinn af leik hans á prelúdíum Shostakovich og held mikið upp á þá útgáfu.

En þetta er auðvitað ekki djass, þannig að nú er nóg komið.

Takk fyrir mig, kæri Keith Jarrett, ef þú lærir einhvern tímann íslensku og lest þetta.

What is Jazz?

Jazzskammtur dagsins er í boði franska bandoneonleikarans Olivier Manoury:

After reading Tómas Einarsson’s post about the Gypsy singer Diego El Cigala I had a reflection on the nature of musical genres.

Diego El Cigala has sung in most Latin American countries, he sang Salsa in the Caribbean, he sang Tangos in Argentina and so on, but whatever he is singing, it is always Flamenco.

So what is Flamenco? It is a way of singing. The voice inflections, the ornaments, the way of handling rhythm, the saturation of the voice etc. and the general attitude, make that whatever he touches becomes Flamenco.

Now what is Jazz? Definitions are many, few are exhaustive, and most are contested by jazz musicians themselves. Some black jazz players in the 70’s even refused to label their music Jazz, pretexting this label had been coined by white people. Every step of the evolution of Jazz has repeatedly been accused of “not being Jazz anymore”.

A journalist asked Miles Davis, the most versatile and revolutionary of all jazz artists, if his “electric period” was still Jazz. As usual he gave the definite answer: “What is Jazz? Louis Armstrong played in his way the shit he heard on the radio, I do the same.”

In Armstrong’s youth there were no “Jazz tunes”. He played some Gospel and Negro Spirituals, some Blues and mostly fashionable songs, La vie en rose, Mack the knife, Cheek to cheek and what not, and then Blueberry hill, What a wonderful world… and every tune he sang became Jazz, just like Diego El Cigala with Flamenco.

Then came the Swing era, then the Be-bop etc. Jazz had its own tunes, composers like Duke Ellington and Thelonious Monk made an authentic Jazz repertoire, not borrowed from anywhere else. Fair enough! Jazz became a separate planet.

Miles Davis tried to re-link it to the general pop culture, to Rock and electronic music, he was successful in his own projects but the genres stayed separated.

Now Jazz is like Classical music, a classy music for initiated senior listeners.

Like Classical music, many young professionals play it, extremely well, but the audience has run away. Only a handful of stars, backed by big publishing companies and clever marketing fill the halls.